Người dùng ChatGPT, Gemini và nhiều nền tảng trí tuệ nhân tạo (AI) khác đã quen với khả năng phân tích văn bản, trả lời câu hỏi của các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM). Nhưng liệu AI có thể “đọc vị” tính cách con người?
Để tìm hiểu, nhóm các nhà khoa học tại Đại học Hebrew ở Jerusalem (HUJI) đã nghiên cứu phát triển phương pháp cho phép ChatGPT phân tích một văn bản tiếng Anh, sau đó tự tạo các câu hỏi dựa trên nội dung và cách diễn đạt để đánh giá tính cách người viết.
Để kiểm nghiệm, các nhà khoa học sử dụng hai loại tài liệu. Một là DSM-5, cẩm nang chẩn đoán và thống kê các rối loạn tâm thần của Hiệp hội Tâm thần học Mỹ. Loại còn lại là một cuốn sách về chiêm tinh học, được sử dụng làm đối chứng vì các đặc điểm tính cách trong chiêm tinh chưa có cơ sở khoa học được kiểm chứng.
Khi ChatGPT dùng DSM-5 và cung hoàng đạo để ‘đo’ tính cách
Nhóm nghiên cứu sử dụng GPT-4 để tạo hai bộ câu hỏi đánh giá tính cách.
Với DSM-5, ChatGPT dựa trên phần mô tả các rối loạn nhân cách để tạo ra những phát biểu mà người tham gia đánh giá theo thang điểm từ 1 đến 5. Chẳng hạn, từ nội dung mô tả chứng rối loạn nhân cách hoang tưởng, hệ thống tạo ra các phát biểu về việc thường nghi ngờ động cơ của người khác hoặc cảm thấy dễ dàng khi tin tưởng mọi người.
Bộ câu hỏi còn lại được tạo từ sách chiêm tinh, dựa trên cách tài liệu này gán các đặc điểm tính cách cho từng cung hoàng đạo.
Sau đó, 600 người tham gia trả lời hai bộ câu hỏi cùng với BFI (Big Five Inventory), một trong những công cụ được kiểm chứng rộng rãi để đánh giá tính cách theo mô hình “Năm yếu tố lớn”.
Kết quả cho thấy bộ câu hỏi dựa trên DSM-5 có tính nhất quán nội tại cao. Những đặc điểm vốn thường có mối tương quan trong thực tế, chẳng hạn tính phụ thuộc và xu hướng né tránh, cũng có xu hướng tương quan trong câu trả lời của người tham gia.
Kết quả này tương đồng với BFI, cho thấy các câu hỏi do AI tạo ra có khả năng phản ánh một số mô hình tâm lý thực tế của con người. Ngược lại, bộ câu hỏi dựa trên chiêm tinh cho thấy mức độ nhất quán yếu giữa các đặc điểm.
Theo các nhà nghiên cứu, điều này cho thấy những yếu tố chiêm tinh không hình thành các chiều kích tâm lý có tính hệ thống như các đặc điểm được mô tả trong DSM-5.
AI dự đoán tính cách trước khi con người làm trắc nghiệm
Phát hiện đáng chú ý nhất là ChatGPT có thể dự đoán kết quả khảo sát của cả nhóm trước khi những người tham gia làm bài trắc nghiệm tính cách.
Đối với cả hai bộ câu hỏi, AI dự đoán khá chính xác mức trả lời trung bình của toàn bộ nhóm cũng như mối tương quan giữa các câu hỏi.
Tiến sĩ Rotem Monsa, thành viên nhóm nghiên cứu, nhấn mạnh điều này không có nghĩa ChatGPT “hiểu” tâm lý con người theo cách con người hiểu.
Theo ông, các mô hình được đào tạo trên khối lượng văn bản khổng lồ và học những quy luật thống kê trong ngôn ngữ. Quá trình này có thể khiến AI vô tình tiếp thu các cấu trúc và mối liên hệ liên quan đến tính cách con người.
Nhóm nghiên cứu cho rằng phương pháp này trong tương lai có thể được ứng dụng để hỗ trợ đánh giá bệnh nhân, chẩn đoán hoặc điều trị tâm lý. Tuy nhiên, cần thêm nhiều nghiên cứu và sự kiểm chứng của chuyên gia trước khi có thể áp dụng trong thực tế.
Các nhà khoa học cũng lưu ý phần lớn dữ liệu đào tạo của LLM hiện nay là tiếng Anh và xuất phát từ các nền văn hóa phương Tây. Vì vậy, kết quả có thể thay đổi đáng kể khi áp dụng cho những ngôn ngữ và cộng đồng văn hóa khác.
Ngoài ra, AI có thể tạo ra những câu hỏi mang định kiến văn hóa, gây kỳ thị hoặc dẫn đến cách diễn giải tâm lý sai lệch.
Dù vậy, nghiên cứu của HUJI cho thấy một khả năng đáng chú ý: AI có thể không sở hữu “kiến thức tâm lý” theo nghĩa truyền thống nhưng dường như đã hấp thụ, từ lượng ngôn ngữ khổng lồ được đào tạo, nhiều quy luật về cách con người suy nghĩ, hành xử và thể hiện tính cách qua ngôn ngữ.
