Cuộc đua giành vị trí dẫn đầu trong lĩnh vực AI giữa Trung Quốc và Mỹ đang chuyển sang một giai đoạn mới. Lợi thế không còn chỉ được quyết định bởi vốn đầu tư hay năng lực phần cứng mà ngày càng phụ thuộc vào hiệu quả mô hình, chi phí triển khai và khả năng đưa công nghệ vào ứng dụng thực tế trên diện rộng.
Các công ty AI Trung Quốc không thể sánh bằng tiềm lực tài chính của các đối thủ Mỹ, trong khi các biện pháp kiểm soát xuất khẩu từ Washington cũng hạn chế quyền tiếp cận của họ với những con chip tiên tiến nhất dùng để huấn luyện mô hình. Tuy nhiên, thay vì tụt lại phía sau, hệ sinh thái AI Trung Quốc đang thu hẹp dần khoảng cách với nhóm dẫn đầu.
Những cái tên như DeepSeek và Alibaba đã chọn một hướng đi khác: Phát triển các mô hình có hiệu suất tiệm cận các hệ thống hàng đầu của Mỹ nhưng không phụ thuộc vào phần cứng mạnh nhất. Cách tiếp cận này dựa trên tối ưu thuật toán, giảm số bước tính toán và khai thác hiệu quả hơn tài nguyên sẵn có.
Trong khi đó, Trung Quốc thúc đẩy mạnh mô hình “trọng số mở” (open-weight), trong đó các tham số nội bộ của mô hình được công khai để cộng đồng có thể tải xuống, tinh chỉnh và phát triển ứng dụng riêng. Cách làm này đang biến AI thành một dạng hạ tầng mở, tương tự điện hay Internet, thay vì một sản phẩm đóng.
Hiệu ứng lan tỏa từ mô hình này rất rõ rệt. Các hệ thống như R1 nhanh chóng được cộng đồng điều chỉnh cho nhiều lĩnh vực như tài chính, y tế và xử lý ngôn ngữ. Trong khi đó, Qwen của Alibaba đã đạt hàng tỉ lượt tải xuống và trở thành một trong những hệ sinh thái mô hình mở lớn nhất hiện nay.
Cách tiếp cận này trực tiếp thách thức mô hình kinh doanh của các công ty AI Mỹ, vốn dựa trên việc đầu tư hàng tỉ USD vào hạ tầng và bán quyền truy cập vào các mô hình độc quyền với giá cao.
Sự khác biệt còn thể hiện rõ trong kiến trúc kỹ thuật. Dưới áp lực hạn chế chip từ Mỹ, các nhà phát triển Trung Quốc buộc phải tối ưu hóa mô hình theo hướng “nén” hơn, sử dụng ít tài nguyên tính toán hơn để đạt cùng mức hiệu quả đầu ra. Một kỹ thuật quan trọng là “hỗn hợp chuyên gia” (mixture of experts), trong đó hệ thống chỉ kích hoạt một phần nhỏ các mô-đun chuyên biệt thay vì toàn bộ mạng lưới.
Ví dụ, mô hình V4-Pro của DeepSeek chỉ sử dụng chưa đến 3% tham số tại mỗi thời điểm, theo dữ liệu công bố. Điều này giúp giảm đáng kể chi phí vận hành so với các mô hình phương Tây, vốn thường kích hoạt nhiều tài nguyên hơn để đạt độ chính xác và khả năng xử lý ngữ cảnh cao.
Bước ngoặt đáng chú ý xảy ra vào đầu năm 2025 khi DeepSeek ra mắt mô hình R1. Hệ thống này được đánh giá có hiệu suất tương đương các chatbot hàng đầu của Mỹ nhưng với chi phí phát triển thấp hơn đáng kể, khiến thị trường công nghệ toàn cầu biến động mạnh và làm dấy lên lo ngại về lợi thế dài hạn của các công ty AI Mỹ.
Hiện tại, dù OpenAI, Anthropic và Google vẫn dẫn đầu về chất lượng tổng thể, các đối thủ Trung Quốc như DeepSeek và Moonshot đã vươn lên nhóm cạnh tranh trực tiếp trên nhiều bảng xếp hạng quốc tế. Quan trọng hơn, chi phí sử dụng của các mô hình này thấp hơn nhiều lần. Ví dụ, GPT-5.2 của OpenAI có giá khoảng 14 USD cho mỗi triệu token đầu ra, trong khi một số mô hình của DeepSeek chỉ ở mức vài chục cent.
Chính phủ Trung Quốc đóng vai trò trung tâm trong chiến lược này. Họ vừa hỗ trợ tài chính và hạ tầng cho các mô hình AI mở, vừa xem chúng như một dạng “tài sản quốc gia” có thể thúc đẩy năng suất toàn nền kinh tế. Không chỉ phục vụ thị trường nội địa, các mô hình này còn được định hướng mở rộng ra quốc tế như một phần của chiến lược công nghệ và ảnh hưởng mềm.
Trên thực tế, các mô hình AI Trung Quốc đang mở rộng nhanh tại nhiều thị trường đang phát triển như Đông Nam Á, Trung Đông và châu Phi, nơi yếu tố chi phí và khả năng tùy biến quan trọng hơn các rào cản về dữ liệu và quản trị. (BusinessWeek VN).
Nhờ đó, thị phần toàn cầu của các mô hình AI tạo sinh Trung Quốc đã tăng lên khoảng 15% vào cuối năm 2025, từ mức chỉ khoảng 1% một năm trước đó. Đây là sự tăng trưởng nhanh, phản ánh tốc độ lan tỏa của mô hình trọng số mở.
Tuy nhiên, thị trường Mỹ và châu Âu vẫn là rào cản lớn do các quy định nghiêm ngặt về dữ liệu và an ninh quốc gia. Các doanh nghiệp và cơ quan chính phủ phương Tây vẫn hạn chế sử dụng dịch vụ AI từ Trung Quốc dù một phần công nghệ đang được tiếp cận gián tiếp qua các nền tảng đám mây quốc tế.
Ở cấp độ kinh tế, cả hai hệ sinh thái đều đang chịu áp lực chi phí rất lớn. Các công ty như OpenAI, Anthropic hay Minimax đều đang đốt hàng tỉ USD cho hạ tầng tính toán, với kỳ vọng AI sẽ trở thành nền tảng thiết yếu trong tương lai và tạo ra đủ doanh thu để bù đắp chi phí.
Trong bối cảnh đó, mô hình Trung Quốc với chi phí thấp hơn và khả năng mở rộng nhanh hơn đang tạo ra một sức ép dài hạn đối với cách định giá AI của các công ty Mỹ.
“Các quốc gia đồng minh của Mỹ sẽ không sử dụng DeepSeek một cách chính thức,” Robert Lea, nhà phân tích cấp cao tại Bloomberg Intelligence, cho biết. “Nhưng trong thời buổi chi phí được chú trọng này, nếu DeepSeek cung cấp 90% chức năng của ChatGPT, ngay cả người tiêu dùng cũng có thể có quan điểm khác.”
